مانور سرگیجه یا در اصطلاح مانور درمانی سرگیجه – تنها روش درمان قطعی سرگیجه است که برای درمان شایعترین نوع سرگیجه یعنی سرگیجه وضعیتی خوش خیم استفاده می شود.
سرگیجه یکی از شایعترین مشکلات سیستم تعادل است که میتواند زندگی روزمره فرد را به شدت تحت تأثیر قرار دهد. بسیاری از بیماران احساس میکنند محیط اطرافشان در حال چرخش است یا هنگام تغییر وضعیت سر، تعادل خود را از دست میدهند. در میان انواع مختلف سرگیجه، نوعی از آن به نام «سرگیجه وضعیتی خوشخیم حملهای» یا BPPV بسیار شایع است و خوشبختانه در بسیاری از موارد با انجام مانورهای درمانی تخصصی قابل درمان است. برای اطلاعات بیشتر مقالات سرگیجه در خواب و کریستال های گوش را بخوانید.
مانور سرگیجه یا مانور درمانی سرگیجه مجموعهای از حرکات تخصصی سر و بدن است که با هدف جابهجا کردن ذرات کریستالی داخل گوش داخلی انجام میشود. این مانورها معمولاً توسط متخصص شنوایی و تعادل انجام میشوند.
در مرکز تخصصی سرگیجه آوای امید تخصصی ترین مانورها با بیشترین اثر بخشی درمان توسط دکترای تخصصی تعادل انجام می شود. انتخاب نوع مانور به کانال درگیر گوش داخلی و نوع سرگیجه بستگی دارد.
در این مقاله از مرکز سرگیجه آوای امید به صورت جامع با علت ایجاد سرگیجه وضعیتی، انواع مانورهای درمانی، میزان موفقیت، مراقبتهای بعد از مانور و نکات مهم در درمان سرگیجه آشنا میشوید.
برای آشنایی با علت و دلایل سرگیجه مقاله را بخوانید.
مانور درمانی سرگیجه چیست؟
مانور سرگیجه یا مانور درمانی مجموعهای از حرکات هدفمند سر و بدن است که برای خارج کردن کریستالهای سرگردان از کانالهای نیمدایرهای و بازگرداندن آنها به محل طبیعی انجام میشود.
هدف اصلی این مانورها عبارت است از:
1. کاهش یا حذف سرگیجه
2. بهبود تعادل
3. کاهش تهوع و احساس چرخش
4. جلوگیری از عود علائم
درمان معمولاً بدون دارو انجام میشود و در بسیاری از بیماران تنها طی یک یا چند جلسه بهبود قابلتوجه ایجاد میکند.
تشخیص قبل از انجام مانور اهمیت زیادی دارد
بسیاری از بیماران تصور میکنند هر نوع سرگیجهای با مانور درمان میشود، در حالی که این تصور اشتباه است. مانور درمانی بیشتر برای BPPV کاربرد دارد و در سایر انواع سرگیجه ممکن است مؤثر نباشد.
به همین دلیل قبل از درمان باید ارزیابی دقیق انجام شود.
روشهای تشخیص شامل:
گرفتن شرح حال دقیق
بررسی نوع سرگیجه
تستهای تعادلی
تست دیکس-هالپایک (Dix-Hallpike)
بررسی حرکات چشم یا نیستاگموس
در صورت نیاز آزمایشهای تخصصی وستیبولار
تشخیص اشتباه میتواند باعث درمان نامناسب و ادامه علائم شود.
انواع مانور درمانی سرگیجه
نوع مانور بر اساس کانال درگیر انتخاب میشود. گوش داخلی دارای سه کانال نیمدایرهای است:
کانال خلفی
کانال افقی
کانال قدامی
هرکدام از این کانالها ممکن است درگیر شوند و نیاز به مانور متفاوتی داشته باشند.
1.مانور سرگیجه اپلی (Epley Maneuver)
مانور اپلی یکی از معروفترین و مؤثرترین مانورهای درمانی برای BPPV کانال خلفی است.
در این روش، بیمار در چند وضعیت مختلف قرار میگیرد تا کریستالها به تدریج از کانال خارج شوند. این مانور معمولاً طی چند دقیقه انجام میشود.
مزایای مانور اپلی
اثربخشی بالا
غیرتهاجمی بودن
انجام سریع
کاهش علائم در بسیاری از بیماران حتی پس از یک جلسه
حین مانور چه اتفاقی میافتد؟
بیمار ممکن است هنگام تغییر وضعیت سر، برای چند ثانیه دچار سرگیجه شود. این موضوع طبیعی است و معمولاً نشاندهنده حرکت کریستالها در کانال است.
2. مانور سرگیجه سمونت (Semont Maneuver)
مانور سمونت نیز برای درمان BPPV کانال خلفی استفاده میشود و در برخی بیماران نسبت به اپلی مؤثرتر است.
در این تکنیک، حرکات سریعتری انجام میشود تا ذرات از کانال جدا شده و به محل مناسب هدایت شوند.
موارد استفاده مانور سمونت
بیمارانی که به اپلی پاسخ کامل ندادهاند
برخی انواع خاص BPPV
مواردی که چسبندگی کریستالها مطرح است
3. مانور سرگیجه باربیکیو رول یا لمپرت (Barbecue Roll / Lempert Maneuver)
این مانور برای BPPV کانال افقی استفاده میشود. در این روش بیمار به تدریج روی تخت میچرخد تا کریستالها از کانال افقی خارج شوند.
علائم درگیری کانال افقی
سرگیجه شدید هنگام چرخش در تخت
سرگیجه دوطرفه
احساس چرخش شدیدتر نسبت به برخی انواع دیگر BPPV
تشخیص دقیق نوع کانال اهمیت زیادی دارد زیرا انتخاب مانور اشتباه میتواند علائم را بدتر کند.
4. مانور درمانی سرگیجه گوفونی (Gufoni Maneuver)
مانور گوفونی نیز یکی دیگر از روشهای درمان BPPV کانال افقی است. این تکنیک به ویژه در برخی انواع خاص درگیری کانال افقی کاربرد دارد.
5. مانور دیپ هد هنگینگ (Deep Head Hanging)
این مانور بیشتر برای درگیری کانال قدامی استفاده میشود که نسبت به کانال خلفی شیوع کمتری دارد.
در این روش، سر بیمار در زاویه خاصی به عقب برده میشود تا کریستالها از کانال خارج شوند.
تشخیص قبل از انجام مانور اهمیت زیادی دارد
بسیاری از بیماران تصور میکنند هر نوع سرگیجهای با مانور درمان میشود، در حالی که این تصور اشتباه است. مانور درمانی بیشتر برای BPPV کاربرد دارد و در سایر انواع سرگیجه ممکن است مؤثر نباشد.
به همین دلیل قبل از درمان باید ارزیابی دقیق انجام شود.
روشهای تشخیص شامل:
گرفتن شرح حال دقیق
بررسی نوع سرگیجه
تستهای تعادلی
تست دیکس-هالپایک (Dix-Hallpike)
بررسی حرکات چشم یا نیستاگموس
در صورت نیاز آزمایشهای تخصصی وستیبولار
تشخیص اشتباه میتواند باعث درمان نامناسب و ادامه علائم شود
سرگیجه وضعیتی یا BPPV چیست؟
BPPV مخفف Benign Paroxysmal Positional Vertigo است. در این بیماری، کریستالهای بسیار ریز کلسیمی که به طور طبیعی در بخشی از گوش داخلی قرار دارند، از محل اصلی خود جدا شده و وارد کانالهای نیمدایرهای گوش میشوند. این جابهجایی باعث تحریک غیرطبیعی سیستم تعادل هنگام حرکت سر میشود.
افراد مبتلا معمولاً علائم زیر را تجربه میکنند:
احساس چرخش ناگهانی محیط
سرگیجه هنگام دراز کشیدن یا بلند شدن
سرگیجه هنگام چرخاندن سر
احساس عدم تعادل
تهوع یا حالت تهوع
تشدید علائم هنگام تغییر وضعیت
حملات BPPV معمولاً کوتاه هستند و اغلب کمتر از یک دقیقه طول میکشند، اما میتوانند بسیار آزاردهنده باشند.
علت ایجاد BPPV چیست؟
در بسیاری از افراد علت مشخصی پیدا نمیشود، اما عوامل زیر میتوانند احتمال بروز آن را افزایش دهند:
افزایش سن
ضربه به سر
میگرن
عفونتهای ویروسی گوش داخلی
استراحت طولانیمدت در تخت
جراحیها
اختلالات گوش داخلی
کمبود ویتامین D در برخی مطالعات
گاهی بیماران پس از بیدار شدن از خواب یا تغییر وضعیت ناگهانی متوجه شروع علائم میشوند.
مانور سرگیجه در منزل
برخی بیماران پس از آموزش صحیح میتوانند بعضی مانورها را در خانه انجام دهند، اما انجام خودسرانه بدون تشخیص دقیق توصیه نمیشود.
دلایل اهمیت مراجعه به متخصص:
ممکن است نوع سرگیجه BPPV نباشد
احتمال اشتباه در تشخیص کانال وجود دارد
برخی بیماریهای گردن یا ستون فقرات محدودیت ایجاد میکنند
انجام اشتباه مانور میتواند علائم را تشدید کند
به همین دلیل بهتر است ابتدا مانور توسط فرد متخصص انجام شود.
مراقبت های بعد از مانور
دستورالعملهای بعد از مانور بسته به نوع مانور و شرایط بیمار متفاوت است. امروزه بسیاری از متخصصان محدودیتهای شدید گذشته را ضروری نمیدانند، اما برخی توصیههای کلی میتواند مفید باشد:
تا چند ساعت حرکات ناگهانی سر کمتر انجام شود
در همان روز از دراز کشیدن سریع خودداری شود
هنگام بلند شدن آرام عمل کنید
در صورت باقی ماندن علائم با پزشک یا متخصص تماس بگیرید
برخی بیماران بلافاصله بهبود پیدا میکنند و برخی دیگر ممکن است چند روز احساس عدم تعادل خفیف داشته باشند.
میزان موفقیت مانور درمانی چقدر است؟
مانورهای درمانی یکی از موفقترین درمانهای غیرتهاجمی در حوزه اختلالات تعادل محسوب میشوند.
مطالعات نشان دادهاند که:
درصد زیادی از بیماران پس از یک یا چند جلسه بهبود مییابند
مانور اپلی موفقیت بالایی در درمان BPPV کانال خلفی دارد
در برخی بیماران احتمال عود وجود دارد
در صورت بازگشت علائم، تکرار مانور معمولاً کمککننده است.
چرا سرگیجه دوباره برمیگردد؟
عود BPPV در برخی افراد دیده میشود. عوامل زیر ممکن است در عود نقش داشته باشند:
افزایش سن
میگرن
مشکلات گوش داخلی
ضربه به سر
اختلالات متابولیک
کمبود ویتامین D
در بیماران با عود مکرر، بررسی دقیقتر و برنامه درمانی کامل اهمیت زیادی دارد.
مانور درمانی سرگیجه یا دارو؟
داروها معمولاً علت اصلی BPPV را درمان نمیکنند. برخی داروها فقط ممکن است تهوع یا احساس سرگیجه را موقتاً کاهش دهند.
درمان اصلی BPPV معمولاً مانور درمانی است، نه مصرف طولانیمدت دارو.
مصرف بیرویه داروهای ضدسرگیجه گاهی میتواند روند جبران سیستم تعادل را کند کند.
مانور درمانی سرگیجه یا توانبخشی سرگیجه؟
بسیاری از افراد این دو را با هم اشتباه میگیرند.
مانور درمانی
برای جابهجایی کریستالهای گوش داخلی در BPPV استفاده میشود.
توانبخشی وستیبولار
مجموعهای از تمرینات تخصصی برای بهبود عملکرد تعادل، کاهش عدم تعادل و کمک به جبران مغزی است.
توانبخشی وستیبولار در بیماریهایی مانند:
نوریت وستیبولار
سرگیجه مزمن
مشکلات تعادلی سالمندان
برخی موارد میگرن وستیبولار
اختلالات دوطرفه تعادل
کاربرد دارد.
موارد منع انجام مانور درمانی
در برخی شرایط باید احتیاط بیشتری انجام شود:
مشکلات شدید گردن
بیثباتی مهرههای گردنی
بیماریهای عروقی خاص
مشکلات شدید ستون فقرات
برخی بیماریهای قلبی
سابقه جراحیهای خاص
به همین دلیل ارزیابی پزشکی قبل از مانور اهمیت دارد.
اگر مانور درمانی جواب ندهد چه باید کرد؟
گاهی علت سرگیجه چیز دیگری است یا نوع BPPV پیچیدهتر است.
در این شرایط ممکن است نیاز به:
تکرار مانور
تغییر نوع مانور
ارزیابی تخصصیتر
تستهای پیشرفته تعادل
تصویربرداری در موارد خاص
توانبخشی وستیبولار
وجود داشته باشد.
نقش متخصص شنوایی و تعادل در درمان سرگیجه
متخصصان شنوایی و تعادل یا ادیولوژیستهای وستیبولار نقش مهمی در تشخیص و درمان اختلالات تعادل دارند.
این ارزیابیها شامل:
بررسی حرکات چشم
ارزیابی سیستم تعادل
تشخیص نوع BPPV
انجام مانور مناسب
برنامه توانبخشی تعادل
است.
تشخیص دقیق علت سرگیجه اهمیت بسیار زیادی دارد زیرا همه سرگیجهها منشأ یکسانی ندارند.
آیا استرس باعث سرگیجه میشود؟
استرس و اضطراب میتوانند علائم سرگیجه را تشدید کنند، اما معمولاً علت مستقیم BPPV نیستند.
بسیاری از بیماران پس از تجربه چند حمله سرگیجه دچار اضطراب حرکتی میشوند و از تغییر وضعیت سر میترسند. این موضوع میتواند کیفیت زندگی را کاهش دهد.
درمان صحیح و آموزش بیمار به کاهش این نگرانی کمک میکند.
توصیههایی برای بیماران مبتلا به سرگیجه وضعیتی
حرکات سر را آرام انجام دهید
خواب کافی داشته باشید
در صورت عود علائم سریعتر مراجعه کنید
از انجام خودسرانه مانورها بدون آموزش بپرهیزید
در صورت وجود میگرن، درمان آن را جدی بگیرید
هنگام حمله سرگیجه از رانندگی خودداری کنید
چه زمانی باید سریع به پزشک مراجعه کرد؟
همه سرگیجهها خوشخیم نیستند. در صورت مشاهده علائم زیر باید فوراً ارزیابی پزشکی انجام شود:
ضعف دست یا پا
اختلال گفتار
دوبینی
کاهش سطح هوشیاری
سردرد شدید ناگهانی
بیحسی صورت
عدم تعادل شدید مداوم
کاهش شنوایی ناگهانی
این علائم ممکن است نشاندهنده مشکلات جدیتری باشند.
جمعبندی
مانور درمانی سرگیجه یکی از مؤثرترین روشهای درمان سرگیجه وضعیتی خوشخیم یا BPPV است. این مانورها با هدف بازگرداندن کریستالهای جابهجا شده گوش داخلی انجام میشوند و در بسیاری از بیماران باعث بهبود سریع علائم میشوند.
با این حال، تشخیص دقیق علت سرگیجه اهمیت بسیار زیادی دارد زیرا همه انواع سرگیجه با مانور درمان نمیشوند. انتخاب مانور مناسب باید بر اساس ارزیابی تخصصی سیستم تعادل و نوع کانال درگیر انجام شود.
اگر دچار سرگیجه هنگام تغییر وضعیت، دراز کشیدن یا چرخاندن سر هستید، مراجعه به مرکز تخصصی سرگیجه و تعادل میتواند به تشخیص صحیح و درمان مؤثر کمک کند.
در مرکز شنوایی و تعادل آوای امید مانور های تشخیصی و درمانی توسط متخصص شنوایی شناسی دارای مدرک دکترای تخصصی انجام می شود.
برای نوبت گیری و مشاوره جهت انجانم مانور تشخیصی و درمانی با شماره های 44005315 – 09194707047 تماس حاصل نمایید